پیام فارس

آخرين مطالب

حافظِ عقل‌رمیده مقالات

  بزرگنمايي:

پیام فارس - شیراز- عقل و عشق در طول تاریخ در مقابل هم ایستاده‌اند و منازعه‌ای پایان‌ناپذیر میان آنچه عرفا می‌بینند و آنچه فلاسفه می‌دانند، در می‌گرفته و تا امروز هم ادامه دارد، این اندیشه در شعر حافظ آشکارا و نهان تبلوری انکارناپذیر یافته است.

کارزار عشق و عقل را می‌توان در میان اشعار شاعران پایین‌رده و میان‌رده نیز دید که با تقلید از بزرگان، سنتی ادبی را در ادبیات فارسی جا انداخته‌اند؛اما این تفکر به شکل اصیل خود، در زندگی شاعرانی همچون حافظ، شیخ سعدی و مولانا و همچنین بسیاری دیگر از ترازاولان ادب فارسی دیده می‌شود و به‌گونه‌ای بر سبک زندگی مبتنی بر رندی بنا نهاده شده است که نهایت و اوج آن در شعر و شخصیت حافظ به چشم می‌خورد.
این نکته را البته نباید از نظر دور داشت که عقل‌ستیزی در اندیشه عرفا و ادبا رد مضامین قرآنی و نبوی نیست؛ بلکه رد اعتباری است که به نوعی از عقل داده می‌شود.
مساله اینجاست که عقل به معنای آنچه انسان را از حیوان متمایز می‌کند و در تعریف منطقیون به "حیوان ناطق" اطلاق می‌شود، قلمروی آنچنان محدود و فانی دارد که نمی‌تواند تجربیاتی همچون عشق، رندانگی، گریز از جسمانیت و گریز از مادی‌گرایی را درک کند؛ بنابراین در راه منتهی به عرفان یا به بیانی کلی‌تر شناخت، دوام نمی‌آورد.
حافظ، نه‌تنها پنهان که آشکارا نیز در برابر اندیشه‌های خردورزانه قد علم می‌کند و با احتجاجاتی خیره‌کننده از ضرورت گریز از آن و گرفتاری در دام عشق می‌گوید.
خردستایی در خدمت خردگریزی
هرچند اشعار خردستایانه نیز در کلام حافظ دیده می‌شود، باید اعتراف کرد که کفه ستیزه‌اش از آن بیشتر است. می‌توان گفت حافظ برای قوام‌بخشی به اندیشه‌های عرفانی و تحسین و ترجیح روش عرفانی مبتنی بر معرفت قلبی، عقل جزئی را که در مقابل عقل کل قرار می‌گیرد، محکوم می‌کند.
عقل کل را می‌توان همان "نورالانوار" و قدرت برتر هستی دانست که در او خللی نیست و کامل مطلق است. اما عقل جزئی، آن رده‌ای از عقل است که تدبیر امور این‌جهانی به او وابسته است و درگیر شمارش و اعداد و ساخت و پرداخت امور طبیعی جهان است.
وجود و درک نورالانوار از طریق قلب ممکن است و آنچه را به قلب راهی باشد با عشق میانه‌ای است اما عقل مصلحت‌بین یا همان که حافظ به طعن و کنایه صاحب آن را مشهور به "عقل عقیله" می‌داند، در این تعریف جایی ندارد.
از دیگر سو، لسان‌الغیب به سبب برتری بخشی به اندیشه‌های عرفانی و ترجیح روش مبتنی بر معرفت قلبی، عقل جزئی را به صد عیب آلوده می‌داند و عقل کل را که نسبتی با عشق دارد برتر می‌بیند، این عقل بسان راهنمایی آدمی را به چیزی دعوت می‌کند که در ظاهر میانه‌ای با آن ندارد:
معرفت با عقل کردم گفت حافظ می بنوش/ ساقیا می ده به قول مستشار مؤتمن
بنابراین در خردستایی حافظ نیز گونه‌ای عقل‌گریزی نهفته است که رندانه است و در خدمت عشق. در این نوع تعریف عقل عاقبت‌بین چندان تفاوتی با نفس بدکار ندارد.
عقل وسوسه‌گر مذموم است
حافظ در رد این عقل جزئی مصلحت‌بین از وسوسه‌گری او یاد می‌کند. همان عنصری که باعث شد آدم به درخت ممنوع نزدیک شود و از بهشت رانده:
هش‌دار که گر وسوسه عقل کنی گوش/ آدم‌صفت از روضه رضوان به درآیی
در ساخت واژه "آدم‌صفت" بنا بر ادبیات حافظ نوعی تحقیر همراه با طعن نهفته است که تاکید می‌کند، صاحبان عقل جزئی بدان موصوف هستند. یادآوری سرنوشت تراژیک آدم، در نزدیکی به میوه دانش این نکته را به ذهن می‌آورد که زندگی با عقلی که باعث از بین رفتن قربت شده است، ارزشی ندارد.
تسخیر عشق، راه پختگی عقل
از دیگر ویژگی‌های این نوع عقل در بیان حافظ "خامی" است. اینجاست که می‌توان هنر حافظ را در ارائه اندیشه و گفتار به‌صورت پارادوکسیکال ستود. عاقل همواره به پختگی معروف است؛ اما ناگهان در شعر حافظ نه فردِ دارنده عقل، که خودِ عقل خام نامیده می‌شود؛ بنابر این از خام، هیچ نزاید جز خام و راهکار مقابله با آن، بردن آن به میخانه و پخته شدنش با شراب است که می‌توان آن را در یک کلام تسخیر عشق نامید:
این خرد خام به میخانه بر/ تا می لعل آوردش خون به‌ جوش
"خطرگریزی" دیگر ویژگی عقل است که حافظ آن را مذمت می‌کند. او در جست‌وجوی هیجان است و گرچه از سیر در آفاق چندان تجربه خوبی ندارد و هر بار با چشم گریان به وطن بازگشته، در سیر انفس هیجانی فراتر از آن را باز می‌جوید. حافظ ماجراجوی جهان عشق است و به عشق در این ماجراجویی باید از راه جنون و مستی دست یافت؛ بنابراین عاشق خطر می‌کند و در این راه نام و ناموس و آبرو و حتی جان را هم گرو می‌گذارد.
در ره منـزل لیــلی که خطرهاست به جان/ شرط اول قدم آن است که مجنون باشی
این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که بنابر آنچه گفته شد، نه‌تنها حافظ در مقابل عشق به عقل بی‌اعتناست که راهکارهای عقل را نیز در مواجهه با هستی نمی‌پذیرد و مفتی عقل را در حل مسائل آن لایعقل می‌داند.
خانقاه در برابر مدرسه، شراب دربرابر کتاب
از سوی دیگر، نهادهای رسمی آموزشی نیز در ادبیات حافظ همواره مورد کنایه و تمسخر واقع‌ شده‌اند و بی‌اعتبارند. او خانقاه را بر مدرسه برتری می‌دهد و صومعه را جای سیاهکاری می‌داند. او همواره عاشقانش را به پناه بردن به شراب دعوت می‌کند؛ این بدان معناست که برای رسیدن به آگاهی و شناخت باید ابتدا عقل جزئی را به سویی نهاد که راهکارش فرار از مدرسه و روی آوردن به ساقی است. در این روش با کرشمه بیش از هر درس و مشقی می‌توان علم کسب کرد:
کرشمه تو شرابی به عاشقان پیمود/ که علم بی‌خبر افتاد و عقل بی‌حس شد
و استاد عشق شرح مسائل لاینحل هستی را برای دل بر عهده دارد:
دل چو از پیر از خرد نقل معانی می‌کرد/ عشق می‌گفت به شرح آنچه بر او مشکل بود
به هر روی مقابله عشق و عقل گرچه در ادبیات موضوعی درازدامن است، یکی از مباحث هیجان‌انگیزی است که مقابله دو جریان نیرومند را در طول تاریخ و هم در تجربه زیسته آدمی نشان می‌دهد. مقابله‌ای که هر کس با هر میزان درک، در درون خود و با عناصر و اجزای زندگی روزمره‌اش دارد و هم، از دیرباز به واسطه آن، هزاران کتاب نوشته شده و بسیار فلسفه‌ها و نظریه ها بیان شده است.
20مهرماه به نام و یاد حافظ (شاعر قرن هشتم هجری قمری) در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران ثبت شده است.
9885 /1876


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

سازمان تبلیغات: محرم را مثل سابق برگزار نمی‌ کنیم

فعال سیاسی فارس: مردم همراهی و هماهنگی قوای سه‌گانه را می‌خواهند

شهرداری‌های کدام مناطق تهران بیشتر گرفتار کرونا شده‌اند؟

افزایش مستمری بازنشستگان با دریافت مطالبات معوق ممکن شد

تأمین اجتماعی مولد سرمایه‌های بیمه شدگان باشد

شریعتمداری: همسان ‌سازی حقوق بازنشستگان و افزایش مستمری مددجویان بهزیستی تلاش بیشتری را می‌طلبد

تلاش صنایع شیر ایران برای شکوفایی رونق تولید

تلاش صنایع شیر ایران برای شکوفایی تولید

بهره برداری از ترانس قدرت در نیروگاه آب و نیروی ماهتاب کیش

ماجرای خرابی پله برقی ایستگاه های بی آر تی چیست؟

هیات پزشکی ورزشی دارای جایگاه ویژه ای در استان فارس است

بهینه سازی تامین و انتقال برق در جنوب شرق شیراز با 10 میلیارد ریال سرمایه گذاری

بهینه سازی تامین برق در جنوب شرق شیراز با 10 میلیارد ریال سرمایه‌گذاری

ماجرای خانه های 25 متری به شورا نرسید

پرداختن به جمع آوری ماسکهای استفاده شده تشویش اذهان عمومی است

ابتلای همزمان چهار بیمار به کرونا و آنفلوانزا در شیراز و پرسش‌های پیش رو

راه ، آب و آموزش مهمترین سرفصل‌های تخصیص اعتبار در شهرستان اوز است

تایید حکم اعدام سه نفر از معترضان آبان

بورس املاک فرصت پیش خرید در بستر شفاف به مردم می دهد

آتش‌سوزی در بخش کردیان جهرم مهار شد

تنگه گمبیل سپیدان زیر تیغ بولدوزرها

تنگه گمبیل سپیدان زیر تیغ بلدزورها

ساماندهی اطلاعات اعضای هیئت علمی در پایگاه‌های استنادی

سه اتفاق در موج جدید کرونا

نکوداشت زنده‌یاد یدالله طارمی درشب شعر «بهار نارنج» برگزار می‌شود

معتادان متجاهر مشکوک به کرونا در شیراز قرنطینه می‌شوند

خاطرات زوج پرستار جهرمی از بخش بیماران کرونایی

جایگاه نخست فارس در ارسال طرح های متقاضیان تسهیلات کسب و کارهای آسیب دیده از کرونا به بانک های عامل

کرونا همچنان قربانی می‌گیرد/ دورهمی خانوادگی هم ممنوع

ابتلا به کرونا در تهران و خراسان‌ رضوی صعودی شد

واکنش قوه قضائیه به نامه «نرگس محمدی»

مرگ 10 بیمار مبتلا به کرونا در فارس/آمار قربانیان به 279 نفر رسید

فارس همچنان در شرایط هشدار کرونا

وضعیت قرنطینه سوالات آزمونهای سراسری

مسئول دامپزشکی لامرد معرفی شد

شهرداری در اعلام محدودیت تهران به تعهدات قانونی عمل کرده است

جان‌باختگان کرونا در آرامستان رضوان جهرم غسل خواهند شد

مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی هرمزگان: توسعه و تشکیل تعاونی های دانش بنیان و توسعه و عمران سبب افزایش سهم تعاونی ها می شود

ماجرای قتل پسر 9 ساله در مسیر عروسی

تازه‌ ترین آمار از مبتلایان و فوتی‌ های کرونا در ایران 99/04/24

اختلاف نظرها ناشی از فقدان گفتگو و تعامل است

کشف 250 کیلوگرم تریاک در فارس/ انبار الکل لو رفت

تصمیم گیران نیاز به گفتگو و تعامل را حس نمی کنند

دشواری تردد در ساختمان تامین اجتماعی شیراز برای سالمندان

cpay کمکی به شهر نکرد/مدون کردن برنامه ها موجب تحرک در شیراز شد

اطلاعات دقیقی از سکونتگاه ها دردست نیست/بافت تاریخی گردشگری میشود

سرمایه اجتماعی در ایران بسیار بالاست

باید میزان تاب آوری شهرها را افزایش داد

حدود 70 درصد جمعیت روستایی و عشایری ایلام تحت پوشش بیمه روستاییان هستند

فوتی‌ های کرونا در شهر نیویورک به صفر رسید