پیام فارس - خبرگزاری مهر، گروه استانها: با فرارسیدن ماه محرم، فارس بار دیگر در سوگ سید و سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین (ع) غرق در ماتم و اندوه میشود؛ استانی که نه تنها به واسطه گستردگی هیئتهای مذهبی و مجالس عزاداری شناخته میشود، بلکه به دلیل برخورداری از دهها آیین سنتی و کهن عاشورایی، جایگاهی ویژه در جغرافیای فرهنگی و مذهبی ایران دارد.
در این ایام، از کوچههای تاریخی شیراز تا نخلستانهای جنوب استان، از روستاهای شرق فارس تا شهرهای کهن غرب استان، نوای عزاداری به شیوههای مختلف طنینانداز میشود.
هر منطقه با تکیه بر سنتهای بومی خود، روایت متفاوتی از ارادت به اهل بیت (ع) و حماسه عاشورا را به نمایش میگذارد؛ آیینهایی که برخی از آنها قدمتی چند صد ساله دارند و نسل به نسل حفظ شدهاند.
فارس؛ موزه زنده آیینهای عاشورایی ایران
فارس را میتوان موزه زنده آیینهای عاشورایی ایران نامید؛ سرزمینی که در آن چکچکوی استهبان با صدای برخورد چوبها یادآور حماسه میدان نبرد کربلا میشود، سینهزنی سنتی لارستان جلوهای از نظم و همبستگی عزاداران را به تصویر میکشد، نوای ساز عزا در کازرون بر غم و اندوه محرم میافزاید و تعزیه، شبیهخوانی، پیشخوانیهای سنتی، عمکُبار و علمگردانی، هر یک بخشی از هویت مذهبی و فرهنگی مردم این استان را روایت میکنند.
این آیینها فقط یک مراسم برای سوگواری نیستند؛ بلکه بخشی از میراث ناملموس فرهنگی به شمار میروند که در طول قرنها در بستر زندگی مردم فارس شکل گرفتهاند و امروز به عنوان سرمایهای اجتماعی، فرهنگی و دینی، نقش مهمی در انتقال پیام عاشورا به نسلهای مختلف ایفا میکنند.
محرم در فارس، تلاقی ایمان، تاریخ و فرهنگ است؛ جایی که سنتهای کهن در کنار شور و شعور حسینی، هر ساله صحنههایی کمنظیر از عشق و ارادت مردم به خاندان عصمت و طهارت (ع) را خلق میکند و جلوهای ماندگار از فرهنگ عاشورایی ایرانیان را به نمایش میگذارد.
فارس به واسطه تنوع قومی، جغرافیایی و فرهنگی خود، گنجینهای از رسوم عاشورایی را در دل جای داده است. از شرق استان تا جنوب و از مرکز تا غرب فارس، هر منطقه با شیوهای خاص ارادت خود را به مکتب عاشورا ابراز میکند؛ آیینهایی که علاوه بر جنبههای مذهبی، حامل مفاهیم فرهنگی، اجتماعی و هویتی نیز هستند.
چکچکوی استهبان؛ بازآفرینی حماسه کربلا با نوای چوبها
یکی از شناختهشدهترین آیینهای عزاداری فارس، آیین «چکچکو» در شهرستان استهبان است. این مراسم که قدمتی بیش از دو قرن دارد، هر ساله در دهه نخست محرم برگزار میشود و عزاداران با در دست داشتن دو قطعه چوب مخصوص، در حلقههایی منظم گرد هم میآیند.
در این آیین، شرکتکنندگان همزمان با نوحهخوانی و ذکر مصیبت، چوبها را با ریتمی مشخص به یکدیگر میکوبند. صدای حاصل از برخورد چوبها که «چکچک» نامیده میشود، علت نامگذاری این آیین است.
بسیاری از پژوهشگران این رسم را نمادی از برخورد شمشیرها و بازتابی از صحنههای نبرد عاشورا میدانند. هماهنگی چشمگیر عزاداران، نظم خاص حلقههای عزاداری و ریتم حماسی مراسم باعث شده چکچکو به یکی از شاخصترین آیینهای مذهبی جنوب کشور تبدیل شود.
سینهزنی قطاری شیراز؛ میراث ماندگار محلههای کهن شهر
در میان آیینهای عزاداری مردم فارس، «سینهزنی قطاری» از جمله رسوم ویژه و شناختهشده شهر شیراز است که از گذشتههای دور تاکنون در محلههای قدیمی این شهر برگزار میشود و همچنان اصالت خود را حفظ کرده است. این آیین که ریشه در فرهنگ عزاداری سنتی شیرازیها دارد، همه ساله در دهه نخست محرم با حضور پیرغلامان، مداحان و عزاداران حسینی برگزار میشود.
در این شیوه عزاداری، سینهزنان به صورت صفوف منظم و زنجیرهوار در کنار یکدیگر قرار میگیرند و با نظمی خاص حرکت میکنند. عزاداران پس از برداشتن چند گام هماهنگ، همزمان بر سینه خود میزنند و نام مبارک امام حسین (ع) را فریاد میزنند. این هماهنگی و انسجام، جلوهای ویژه به مراسم میبخشد و صحنههایی کمنظیر از همدلی و شور حسینی را به نمایش میگذارد.
این آیین در گذشته با محوریت محلههای تاریخی شیراز همچون سردزک، دروازه کازرون، دروازه سعدی، گودعربان، لبآب، بالاکفت و دیگر محلههای قدیمی شهر برگزار میشد و دستههای عزاداری پس از حرکت در کوچهها و گذرهای تاریخی، در نقاط مرکزی شهر به یکدیگر میپیوستند.
سینهزنی سنتی لارستان؛ شکوه نظم و حماسه
در جنوب فارس و در دیار لارستان، سینهزنی سنتی جلوهای متفاوت از عزاداری محرم را به نمایش میگذارد. در این مراسم، عزاداران در صفوفی منظم و هماهنگ قرار گرفته و با ریتمی خاص به سینهزنی میپردازند.
ویژگی بارز این آیین، انسجام و هماهنگی کمنظیر دستههای عزاداری است. حرکات جمعی عزاداران به گونهای طراحی شده که علاوه بر ایجاد جلوهای معنوی، شکوه و عظمت خاصی به مراسم میبخشد.
نوحههای قدیمی و مراثی ماندگار که نسلها در میان مردم لارستان حفظ شدهاند، همچنان در این مراسم خوانده میشوند و فضای معنوی ویژهای را در شهرها و روستاهای منطقه ایجاد میکنند.
ساز عزا در کازرون؛ نوای اندوه در کوچههای شهر
شهرستان کازرون نیز یکی از کانونهای مهم آیینهای سنتی عزاداری در فارس محسوب میشود. در این منطقه، «ساز عزا» جایگاه ویژهای در مراسم محرم دارد.
نوای سازهای سنتی که با آهنگهایی حزنانگیز نواخته میشوند، از روزهای نخست محرم در محلههای قدیمی شهر طنینانداز میشود و مردم را برای حضور در مجالس عزاداری فرا میخواند.
این موسیقی آیینی که ریشه در سنتهای دیرینه مردم منطقه دارد، بخشی از هویت فرهنگی کازرون به شمار میرود و در کنار دستههای عزاداری، تعزیهخوانی و مراسم نذری، حال و هوای خاصی به محرم این شهرستان میبخشد.
تعزیه و شبیهخوانی؛ روایت ماندگار حماسه عاشورا
تعزیه و شبیهخوانی از دیگر آیینهای ریشهدار در فارس است که در بسیاری از شهرستانهای استان از جمله فسا، داراب، استهبان، کازرون، ممسنی و مناطق روستایی برگزار میشود.
این هنر آیینی که تلفیقی از نمایش، موسیقی و روایت تاریخی است، با بازآفرینی وقایع کربلا نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا به نسلهای مختلف ایفا میکند.
تعزیهخوانان با پوششهای نمادین و اجرای نقش شخصیتهای مختلف واقعه عاشورا، روایتی زنده از حماسه کربلا ارائه میدهند و مخاطبان را با مفاهیم ایثار، وفاداری، آزادگی و مقاومت آشنا میکنند.
پیشخوانی سنتی در جنوب فارس؛ نوای آغاز سوگواری
در برخی شهرستانهای جنوبی فارس از جمله لامرد، مهر و بخشهایی از خنج و گراش، آیینی به نام «پیشخوانی» یا «پیشخوانی سنتی» برگزار میشود.
در این رسم که معمولاً پیش از آغاز رسمی مراسم عزاداری انجام میشود، مداحان و ذاکران اهل بیت (ع) اشعاری حزنانگیز و نوحههای قدیمی را به صورت گروهی اجرا میکنند.
پیشخوانی در حقیقت اعلام آغاز موسم سوگواری است و مردم منطقه با شنیدن این نواها خود را برای حضور در مراسم اصلی عزاداری آماده میکنند. بسیاری از اشعار این آیین به صورت شفاهی از گذشتگان به یادگار مانده و بخشی از میراث فرهنگی جنوب فارس محسوب میشود.
علمگردانی و نخلگردانی؛ نمادهای بصری عاشورا
در بسیاری از شهرها و روستاهای فارس، علمگردانی و در برخی مناطق نخلگردانی از مهمترین جلوههای عزاداری محرم به شمار میرود.
علمها که با پارچههای سیاه، سبز و نمادهای مذهبی تزئین میشوند، در میان دستههای عزاداری حرکت داده میشوند و نمادی از پرچمداری یاران امام حسین (ع) هستند.
این آیینها علاوه بر جنبههای مذهبی، به دلیل حضور گسترده مردم، مشارکت خانوادهها و نقشآفرینی نسلهای مختلف، به بستری برای انتقال فرهنگ عاشورایی و تقویت همبستگی اجتماعی تبدیل شدهاند.