پیام فارس - فرهیختگان / «شنژن؛ جدال بر سر نظم جهانی» عنوان سرمقاله در روزنامه فرهیختگان به قلم مهدی سیف تبریزی است که میتوانید آن را در ادامه بخوانید:
نشست سهجانبه والدیمیر پوتین، شی جینپینگ و دونالد ترامپ در حاشیه اجلاس اپک (APEC) در شنژن، یکی از پیچیدهترین و تعیینکنندهترین رویدادهای دیپلماتیک دهه اخیر به شمار میرود. در شرایطی که محافل تحلیلی و رسانههای اروپایی با اضطرابی آشکار از احتمال شکلگیری یک «یالتای جدید» سخن میگویند و بیم دارند که معماری امنیتی قاره سبز در غیاب آنها معامله شود، بررسی واقعیتهای ساختاری نشان میدهد ماهیت این گردهمایی با الگوهای کلاسیک تقسیم قدرت تفاوت بنیادین دارد. در کنفرانس یالتای ۱۹۴۵، قدرتهای پیروز در حال ترسیم خطوط مرزی نظمی جدید بودند، اما در شنژن، دو قدرت نوظهور و تثبیتشده در شرق، در حال مدیریت رفتار هژمونی هستند که در مسیر افول با بحرانهای شدید ساختاری دستوپنجه نرم میکند.
ملاقات در نقطه عطف؛ تقابل «اردک لنگ» با اقتدار اوراسیا
تفاوت اصلی و تعیینکننده در این نشست، عدم تقارن قدرت و جایگاه نهادی بازیگران است. دونالد ترامپ در حالی به این مذاکرات حساس گام میگذارد که پس از شکست حزبش در انتخابات هر دو مجلس آمریکا، عملاً در جایگاه یک «اردک لنگ» (Duck Lame) قرار گرفته است. در ساختار سیاسی ایالات متحده، رئیسجمهوری که اکثریت کنگره و سنا را در اختیار نداشته باشد، فاقد توانایی لازم برای تصویب معاهدات بینالمللی، تخصیص بودجههای راهبردی و مهمتر از همه، ارائه تضمینهای بلندمدت به شرکای خارجی است. او با تکیه بر دیپلماسی فردی و نمایشی تلاش میکند این ضعف عمیق نهادی را بپوشاند.
در نقطه مقابل، والدیمیر پوتین و شی جینپینگ با بالاترین سطح از انسجام سیاسی در داخل کشورهایشان و مستحکمترین سطح از روابط دوجانبه در تاریخ معاصر، روبهروی رئیسجمهور آمریکا مینشینند. دیدار دوجانبه این دو رهبر پیش از آغاز نشست سهجانبه، چارچوب مفهومی جبهه شرق را برای این اجلاس مشخص کرد؛ دیداری که در آن بر تسریع روند گذار به جهان چندقطبی و ارتقای روابط دوجانبه تأکید شد. این عدم تقارن نهادی و ثبات سیاسی، سایه سنگین خود را بر تمام پروندههای مورد بحث در شنژن انداخته و قدرت چانهزنی واشنگتن را بهشدت کاهش داده است.
اقتصاد مقاومتی اوراسیا و مرگ ابزارهای تحریمی
آنچه به مفاهیم انتزاعی تغییر نظم جهانی وزن عملیاتی بخشید، اظهارات بسیار مهم و راهبردی والدیمیر پوتین در اجلاسیه اقتصادی اپک در روز چهارشنبه بود. سخنرانی رئیسجمهور روسیه در این اجلاسیه، صرفاً یک گزارش عملکرد اقتصادی نبود، بلکه کالبدشکافی دقیق استراتژی مهار غرب و اعلام رسمی شکست آن محسوب میشد. او با اشاره به کشورهای غربی تحت عنوان «قدرتهای سلطهگر سابق»، تصریح کرد که اعمال بیسابقهترین رژیم تحریمی تاریخ علیه مسکو، نهتنها به فروپاشی اقتصاد روسیه منجر نشده، بلکه بهعنوان یک کاتالیزور برای استقلال اقتصادی و تنوعبخشی به شرکای تجاری این کشور عمل کرده است.
نکته کلیدی و پیام اصلی پوتین به واشنگتن در این جمله نهفته بود که ابزارهای سنتی سلطه اقتصادی و اجبار، عملاً کارایی خود را از دست دادهاند. این گزاره، مستقیماً قدرت تحریمی و اهرم تعرفههای تجاری آمریکا را هدف قرار میدهد. مسکو با تکیه بر رشد چشمگیر سرمایهگذاریهای متقابل با پکن، دهلینو و تهران، در حال نهادینهکردن یک اکوسیستم اقتصادی غیردلاری است.
در چنین بستری، هنگامی که ترامپ بخواهد با حربه تعرفههای سنگین یا محدودیتهای تکنولوژیک با روسیه و چین مذاکره کند، متوجه خواهد شد واشنگتن بخش عمدهای از قدرت چانهزنی خود را ـ که پیشتر بر پایه تهدید به قطع دسترسی به سیستم مالی جهانی استوار بود ـ از دست داده است.
خطای محاسباتی واشنگتن؛ ایران شریک راهبردی است، نه کارت بازی
یکی از حساسترین و مهمترین محورهای این نشست از منظر ژئوپلیتیک خاورمیانه، تلاش واشنگتن برای استفاده از ظرفیت مسکو و پکن در مدیریت پرونده جمهوری اسلامی ایران است. تحلیلگران آمریکایی بر این باورند که ترامپ ممکن است تلاش کند با ارائه مشوقهایی در سایر حوزهها مانند اوکراین یا تایوان، چین و روسیه را برای اعمال فشار بر تهران متقاعد کند. این رویکرد، ناشی از یک خطای محاسباتی عمیق در دستگاه دیپلماسی آمریکا نسبت به تحول جایگاه ایران در دکترین شرقی است.
در دکترین سیاست خارجی جدید روسیه و چین، ایران دیگر یک متغیر وابسته یا یک «کارت بازی» برای چانهزنی با غرب نیست، بلکه یک شریک استراتژیک غیرقابلحذف برای تکمیل کریدورهای ترانزیتی و دورزدن نظام مالی تحت سلطه دلار است. سخنرانی اقتصادی پوتین، این نگاه را به صریحترین شکل ممکن به تصویر کشید. تأکید ویژه او بر اثربخشبودن قراردادهای امضاشده با ایران، نشان داد که اقتصاد روسیه، پیوندهای خود با تهران را بخشی از ساختار تابآوری ملی خود میداند. اوج این درهمتنیدگی راهبردی در امضای «توافق مشارکت راهبردی جامع» میان دو کشور بوده است. از سوی دیگر، چین نیز بهعنوان خریدار اصلی انرژی خاورمیانه، ثبات در تنگه هرمز را از طریق تعامل و مشارکت نهادینه با تهران جستوجو میکند و هرگز حاضر نخواهد شد شریک کلیدی خود در ابتکار کمربند ـ راه را قربانی زیادهخواهیهای واشنگتن کند.
معمای امنیت هستهای و سایه جنگ فناوری بر اتاقهای فرمان
پایانیافتن اعتبار پیمان «نیواستارت» در فوریه ۲۰۲۶، جهان را در آستانه یک خلأ قانونی خطرناک در حوزه تسلیحات راهبردی قرار داده و این موضوع، انگیزه اصلی ترامپ برای طرح بحث کنترل تسلیحات هستهای در شنژن است. بااینحال، تفاوت زاویه دید سه کشور در این پرونده بهقدری عمیق است که چشمانداز هرگونه توافق جامع را تیره میسازد. واشنگتن در پی آن است فراتر از تمدید دوجانبه با مسکو، پکن را نیز وارد چارچوبی الزامآور کند تا مانع توسعه پرشتاب زرادخانه هستهای چین شود. اما پکن با قاطعیت در برابر این ایده مقاومت میکند، زیرا حجم زرادخانه هستهای آن کسر کوچکی از تسلیحات آمریکا و روسیه است و پذیرش سقفهای برابر در شرایط نامتقارن، با منطق استراتژیک چین همخوانی ندارد. همزمان، مسکو اصل گفتوگو را رد نمیکند؛ اما نگاهی کاملاً ساختاری به این پرونده دارد. والدیمیر پوتین محدودکردن تعداد کلاهکهای هستهای را بدون درنظرگرفتن ظرفیتهای بریتانیا و فرانسه و همچنین بدون توقف روند توسعهطلبی ناتو در شرق اروپا، بیمعنا میداند. در این میان، تنها مسئله ورود هوش مصنوعی به سامانههای کنترل تسلیحات هستهای است که امکان همگرایی نسبی را فراهم میکند؛ جایی که هر سه کشور بر ضرورت حفظ کنترل انسانی بر تصمیمات هستهای توافق اصولی دارند، هرچند رقابت شدید تکنولوژیک میان آمریکا و چین، ترجمه این درک مشترک را به یک معاهده حقوقی بسیار دشوار تبدیل کرده است.
بنبست اوکراین و معماری درهمشکسته امنیت اروپا
بحران اوکراین در این نشست، به نقطه تلاقی برخورد هژمونی آمریکا و اراده روسیه برای تغییر نظم جهانی تبدیل شده است. ساکن کاخ سفید با وعده پایاندادن سریع به این جنگ روی کار آمده و به دنبال آن است تا با تحمیل یک فریز میدانی و آتشبس موقت، هزینههای واشنگتن در اروپا را کاهش داده و تمرکز ایالات متحده را معطوف به مهار چین کند. بااینوجود، برای کرملین این جنگ هرگز محدود به کنترل چند منطقه جغرافیایی نبوده است. مسکو این مناقشه را ابزاری برای وادارکردن غرب به پذیرش یک ساختار امنیتی جدید در اروپا میداند. روسیه با ایده آتشبسی که صرفاً به کییف فرصت تجدید قوا بدهد بهشدت مخالف است و خواهان رفع تحریمها، تضمین کتبی عدم عضویت اوکراین در ناتو و بهرسمیتشناختن واقعیتهای جدید ژئوپلیتیک است؛ امتیازاتی که ترامپ فاقد حمایت کنگره، توان ارائه و تضمین آنها را ندارد. در این میان، شی جینپینگ نیز با اتخاذ سیاست موازنه مثبت، اگرچه از راهحل دیپلماتیک حمایت میکند، اما دغدغههای امنیتی روسیه را کاملاً مشروع دانسته و حاضر نیست روابط راهبردی خود با مسکو را وجهالمصالحه توافق با ترامپ قرار دهد.
آیا شنژن یالتای جدید است؟
حضور همزمان رهبران آمریکا، روسیه و چین در یک نشست، بار دیگر بحث نقش قدرتهای بزرگ در تعیین معادلات جهانی را مطرح کرده است. برخی در اوکراین و پایتختهای اروپایی از احتمال شکلگیری نوعی «یالتای جدید» ابراز نگرانی کردهاند؛ اشارهای به کنفرانس سال ۱۹۴۵ که در آن رهبران آمریکا، شوروی و انگلیس درباره ترتیبات پس از جنگ جهانی دوم گفتوگو کردند. نگرانی اصلی منتقدان این است که سه قدرت بزرگ درباره مسائل جهانی تصمیم بگیرند، بیآنکه کشورهای کوچکتر و بازیگران منطقهای در این روند مشارکت داشته باشند.
بااینحال، کرملین چنین برداشتی را رد کرده است. دیمیتری پسکوف، سخنگوی ریاستجمهوری روسیه تأکید کرده نگاه مسکو به نظم جهانی بر این اصل استوار است که هیچ کشوری نباید نظم سیاسی و بینالمللی خود را به دیگران تحمیل کند. از این منظر، هدف نشست شنژن نه تقسیم جهان به حوزههای نفوذ، بلکه ایجاد امکان گفتوگوی مستقیم میان قدرتهایی است که اختلافات آنها میتواند پیامدهای گستردهای برای امنیت بینالمللی داشته باشد.
تأکید پوتین و شی جینپینگ بر چندقطبیگرایی در همین چارچوب قابل ارزیابی است. روابط مسکو و پکن در سالهای اخیر، بهویژه در حوزههای اقتصادی، انرژی و هماهنگی سیاسی، گسترش یافته و دو کشور بارها بر مخالفت خود با یکجانبهگرایی و استفاده ابزاری از تحریمها تأکید کردهاند. پوتین در سخنرانی اپک نیز تحریمها، تعرفهها و محدودیتهای صادراتی را ابزارهایی دانست که دیگر قادر نیستند روند رشد کشورها را متوقف کنند. او همچنین از افزایش سرمایهگذاریهای مشترک با چین و توسعه همکاری با کشورهای آسیایی خبر داد.
در چنین شرایطی، نشست سهجانبه شنژن بیش از آنکه نشانه شکلگیری یک توافق بزرگ و فوری باشد، بیانگر واقعیتی مهم در سیاست بینالملل است؛ هیچیک از قدرتهای بزرگ نمیتواند بهتنهایی درباره مسائل اصلی جهان تصمیم بگیرد و مدیریت بحرانهای بینالمللی بدون گفتوگو میان بازیگران اصلی دشوارتر از گذشته شده است. از سوی دیگر، اختلاف اولویتهای سه رهبر و پیچیدگی پروندههایی مانند اوکراین، ایران، کنترل تسلیحات و تجارت، احتمال دستیابی به توافقهای تعیینکننده را کاهش میدهد. اهمیت این نشست را باید در همین دو سطح ارزیابی کرد؛ نخست، تلاش برای مدیریت اختلافات و جلوگیری از تبدیل رقابت قدرتهای بزرگ به رویارویی مستقیم و دوم، آشکارشدن تغییرات در توازن جهانی و حرکت تدریجی به سمت نظمی که در آن قدرت تصمیمگیری از انحصار واشنگتن خارج شده است. برای ترامپ، شنژن فرصتی برای کسب دستاوردهای دیپلماتیک و مدیریت همزمان چند بحران است؛ اما پوتین و شی جینپینگ با تکیه بر روابط راهبردی و هماهنگی فزاینده خود، از موضعی متفاوت وارد این گفتوگوها میشوند. هرچند آینده این نشست را نه صرف حضور رهبران در یک قاب مشترک، بلکه میزان پذیرش واقعیتهای جدید نظام بینالملل و احترام به منافع مستقل کشورها تعیین خواهد کرد.
پایان دوران دیکتهکردن سیاستها
برآیند نشست سهجانبه شنژن بهوضوح نشان میدهد دوران هژمونی یکجانبه به پایان رسیده است. این گردهمایی قرار نیست به توافقات الزامآور و فوری در خصوص اوکراین یا خاورمیانه منجر شود، اما نفس برگزاری آن و نشستن پوتین در جایگاه برابر با رهبران آمریکا و چین، خط بطلانی بر پروژه انزوای دیپلماتیک روسیه است. دونالد ترامپ متوجه خواهد شد که نظم چندقطبی دیگر یک ایده انتزاعی در سخنرانیهای دیپلماتیک نیست؛ این نظم در کورههای تحریم غربی آبدیده شده، در شبکههای اقتصادی اوراسیا ساختاریافته و اکنون به واشنگتن دیکته میشود.