پیام فارس - شیراز-تپه پوستچی، یکی از مهمترین محوطههای باستانی جنوب ایران، با شواهدی از سکونت هفت هزار ساله انسان، روایتی کمتر شنیده شده از خاستگاه تاریخی شیراز را از دل لایههای خاک بازگو میکند.
خبرگزاری مهر، گروه استانها- بهنام بهتری نژاد: شیراز را همه با حافظ و سعدی، نارنجستانها، باغهای ایرانی، شاهچراغ (ع) و بناهای باشکوه تاریخیاش میشناسند؛ شهری که قرنهاست نامش با فرهنگ، هنر و تمدن ایرانی گره خورده و هر سال میلیونها گردشگر را از گوشه و کنار ایران و جهان به سوی خود میکشاند.
اما در پس این چهره شناختهشده، شیراز روایت دیگری نیز در دل خود دارد؛ روایتی که نه از دل دیوان شاعران، بلکه از لابهلای لایههای خاک سر برمیآورد؛ روایتی که هزاران سال پیش از ساخت نخستین مسجد، بازار و ارگ، در همین دشت آغاز شده است.
شاید کمتر کسی تصور کند که در میان خیابانهای شلوغ و ساختمانهای امروزی جنوب شرقی شیراز، تپهای خاموش آرمیده باشد که هر وجب از خاک آن، سندی از زندگی مردمانی است که بیش از هفت هزار سال پیش در این سرزمین نفس میکشیدند. مردمانی که نه نامی از آنان در کتابهای تاریخ باقی مانده و نه تصویری از چهرهشان، اما خانههای گلی، سفالینهها، ابزارهای سنگی و نشانههای زندگی روزمرهشان هنوز پس از هزاران سال، از دل خاک بیرون میآید و داستان شکلگیری نخستین اجتماعات انسانی در دشت شیراز را بازگو میکند.
«تپه پوستچی» شاید در نگاه رهگذران چیزی جز تودهای از خاک نباشد، اما برای باستانشناسان، این محوطه یکی از مهمترین کلیدهای رمزگشایی از تاریخ کهن شیراز است؛ محوطهای که نتایج کاوشهای علمی در آن، نگاه پژوهشگران به پیشینه این شهر را دگرگون کرد و نشان داد که تاریخ سکونت در شیراز، بسیار کهنتر از آن چیزی است که تا چند دهه پیش تصور میشد.
در بسیاری از شهرهای تاریخی جهان، چنین محوطههایی نهتنها حفاظت میشوند، بلکه به عنوان بخشی از هویت شهری، در متن زندگی مردم حضور دارند و سالانه هزاران گردشگر را به سوی خود میکشانند. اما تپه پوستچی هنوز برای بسیاری از شهروندان شیراز ناشناخته است؛ گنجینهای ارزشمند که در هیاهوی توسعه شهری، کمتر دیده شده و کمتر درباره آن سخن گفته میشود.
گزارش پیشرو، تلاشی است برای ورق زدن بخشی از این شناسنامه فراموششده؛ روایتی از تپهای که شاید در ظاهر خاموش باشد، اما هنوز صدای نخستین ساکنان دشت شیراز را در دل خود حفظ کرده است.
تپه پوستچی شناسنامه تاریخی شیراز است
هزاد مریدی، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی فارس در گفتگو با خبرنگار مهر، تپه پوستچی را یکی از مهمترین محوطههای باستانی شیراز دانست و گفت: این محوطه که به هزارههای چهارم و پنجم پیش از میلاد بازمیگردد، نقش مهمی در شناخت پیشینه تاریخی شیراز دارد و نتایج کاوشهای باستانشناسی در آن، نگاهها به قدمت این شهر را دگرگون کرد.
وی افزود: زمانی که کاوشهای باستانشناسی در تپه پوستچی انجام شد، یافتههای ارزشمند از جمله ابزارهای سنگی و دیگر آثار مکشوفه نشان داد که پیشینه سکونت در شیراز به حدود پنج تا شش هزار سال پیش میرسد و همین موضوع، اهمیت این محوطه را دوچندان کرد.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی فارس با اشاره به دیگر محوطههای تاریخی شاخص شیراز اظهار کرد: در کنار تپه پوستچی، محوطه تاریخی قصر ابونصر و محوطه برم دلک نیز از مهمترین آثار تاریخی شیراز هستند که هر یک، بخشی از هویت و تاریخ این شهر را روایت میکنند.
ایجاد سایتموزه باستانشناسی در تپه پوستچی شیراز
مریدی با بیان اینکه این محوطههای تاریخی هنوز آنگونه که باید برای مردم معرفی نشدهاند، تصریح کرد: بخش قابل توجهی از جامعه شناخت دقیقی از این آثار ندارد، در حالی که میتوان با برنامهریزی مناسب، آنها را به مقاصد مهم گردشگری و فرهنگی تبدیل کرد.
وی، راهکار تحقق این هدف را ایجاد سایتموزههای باستانشناسی عنوان کرد و گفت: زمانی میتوان این محوطهها را بهدرستی معرفی کرد که کاوشهای علمی به صورت مستمر ادامه یابد، یافتههای باستانشناسی از دل خاک خارج شود و بقایای معماری و آثار تاریخی برای بازدید عموم آمادهسازی شوند.
مدیرکل میراثفرهنگی فارس ادامه داد: در بسیاری از کشورهای دنیا و حتی در برخی محوطههای تاریخی ایران، پس از پایان کاوشها، سازههای حفاظتی برای صیانت از آثار و امکان بازدید گردشگران ایجاد میشود. چنین رویکردی باید در تپه پوستچی نیز اجرا شود تا ضمن حفاظت از یافتههای باستانشناسی، امکان بازدید شهروندان و گردشگران نیز فراهم شود.
مریدی خاطرنشان کرد: تپه پوستچی امروز کاوش و مطالعات علمی خود را پشت سر گذاشته است، اما هنوز به محوطهای گردشگرپذیر تبدیل نشده و آثار ارزشمند آن در معرض دید عموم قرار ندارد. با ادامه کاوشها، اجرای طرحهای حفاظتی و تبدیل این محوطه به سایتموزه، میتوان یکی از مهمترین ظرفیتهای تاریخی شیراز را به مردم و گردشگران معرفی کرد.
تعیین عرصه و حریم تپه پوستچی برای حفاظت آن
صادق زارع، معاون میراثفرهنگی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی فارس در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به ظرفیتهای تپه تاریخی پوستچی، گفت: این محوطه علاوه بر ارزشهای باستانشناسی، به دلیل قرار گرفتن در محدودهای با کاربری فضای سبز و خدمات عمومی در طرح تفصیلی شهر، ظرفیت تبدیل شدن به یک مجموعه فرهنگی و گردشگری را دارد.
وی افزود: محدوده اطراف این محوطه که به باغات پوستچی شهرت دارد، میتواند در قالب یک پارک شهری ساماندهی شود و در کنار آن، بخش تاریخی تپه نیز با اجرای طرح سایتموزه، به فضایی برای بازدید شهروندان و گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شود.
معاون میراثفرهنگی فارس با بیان اینکه مطالعات دانشگاه هنر شیراز درباره این محوطه تکمیل شده است، اظهار کرد: همزمان با انجام کاوشهای باستانشناسی، اقدامات حفاظتی نیز در دستور کار ادارهکل میراثفرهنگی قرار گرفت و پس از ثبت ملی اثر، عرصه و حریم آن مطابق ضوابط تخصصی تعیین شد.
زارع ادامه داد: برای تپه پوستچی عرصه، حریم درجه یک و حریم درجه دو تعریف شده و این محدودهها با هماهنگی شهرداری مشخص، محصور و تحت پایش مستمر قرار گرفتهاند تا از هرگونه تعرض، حفاری غیرمجاز و آسیبهای احتمالی جلوگیری شود.
وی با تأکید بر اینکه در حریم درجه یک این محوطه ضوابط حفاظتی با جدیت اعمال میشود، گفت: هدف از این محدودیتها جلوگیری از ساختوسازهای آسیبزا و هدایت توسعه شهری به سمت کاربریهای سازگار، از جمله فضای سبز و محوطهسازی شهری است تا ضمن حفظ ارزشهای تاریخی، امکان بهرهبرداری عمومی نیز فراهم شود.
معاون میراثفرهنگی فارس از امضای تفاهمنامه اخیر میان ادارهکل میراثفرهنگی و دانشگاه هنر شیراز خبر داد و افزود: بر اساس این تفاهم، پژوهشکده ایرانشناسی در استان فارس راهاندازی خواهد شد و موضوعاتی همچون باستانشناسی، مرمت، معماری و مطالعات مرتبط با محوطههایی نظیر تپه پوستچی در دستور کار این مرکز قرار میگیرد.
احیای تپه پوستچی با مشارکت شهرداری و دانشگاه هنر
زارع با اشاره به اینکه حفاظت از بیش از یکهزار و ۳۷۰ اثر ثبت ملی در استان، نیازمند مشارکت دستگاههای مختلف است، تصریح کرد: استفاده از ظرفیتهای قانونی، مشارکت شهرداری، بهرهگیری از مشوقهای مالیاتی برای سرمایهگذاران، راهاندازی مجمع خیرین میراثفرهنگی و جلب همکاری دانشگاهها، از مهمترین راهکارهای حفظ و احیای این آثار به شمار میرود.
وی ادامه داد: پیشنهاد ادارهکل میراثفرهنگی، شکلگیری یک مشارکت سهجانبه میان میراثفرهنگی، شهرداری و دانشگاه هنر شیراز است تا کاوشهای باستانشناسی تپه پوستچی ادامه یابد و زمینه تبدیل این محوطه به سایتموزه فراهم شود.
معاون میراثفرهنگی فارس خاطرنشان کرد: تحقق این برنامه علاوه بر حفاظت از یکی از ارزشمندترین محوطههای تاریخی شیراز، میتواند به رونق گردشگری در جنوب شهر کمک کند و در کنار مجموعههایی همچون قصر ابونصر و برمدلک، محور جدیدی از گردشگری تاریخی را در شیراز شکل دهد.
تپه پوستچی روایتگر زندگی انسان در شیراز ۷ هزار سال پیش است
حسنعلی عرب، سرپرست مشترک برنامه مطالعات باستانشناسی تپه پوستچی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اهمیت این محوطه باستانی گفت: تپه پوستچی یکی از معدود محوطههای پیش از تاریخی در جهان است که در محدوده شهری قرار گرفته و همین موضوع، ظرفیت کمنظیری برای تبدیل آن به یک سایتموزه و موزه باز ایجاد کرده است.
وی افزود: این محوطه قابلیت آن را دارد که با ادامه کاوشهای باستانشناسی، حفاظت اصولی و آمادهسازی برای بازدید عمومی، به یکی از جاذبههای مهم فرهنگی و گردشگری شیراز تبدیل شود.
عرب با اشاره به ویژگیهای خاص تپه پوستچی اظهار کرد: این محوطه از سطح زمینهای اطراف حدود ۶ متر ارتفاع دارد و بررسیهای باستانشناسی نشان داده که حداقل سه متر و نیم پایینتر از سطح معبر مجاور نیز دارای آثار تاریخی است؛ بنابراین در مجموع حدود ۹ متر لایه باستانی در این محوطه وجود دارد که ظرفیت بسیار ارزشمندی برای مطالعات علمی و ایجاد سایتموزه به شمار میرود.
سرپرست مشترک برنامه مطالعات باستانشناسی تپه پوستچی ادامه داد: البته تبدیل این محوطه به یک سایتموزه نیازمند سرمایهگذاری قابل توجه و برنامهریزی بلندمدت است؛ چراکه ابتدا باید کاوشهای دقیق و علمی ادامه پیدا کند، سپس آثار تثبیت، حفاظت و برای نمایش عمومی آماده شوند.
وی با بیان اینکه عنوان «دهکده پیش از تاریخی شیراز» برای این محوطه در نظر گرفته شده است، گفت: این عنوان به دلیل قدمت، گستردگی و اهمیت یافتههای تپه پوستچی انتخاب شده و میتواند بهخوبی جایگاه این محوطه را در تاریخ شیراز نشان دهد.
عرب با تأکید بر نقش تپه پوستچی در توسعه گردشگری منطقه افزود: ایجاد یک سایت تاریخی در این محدوده میتواند یک محور جدید گردشگری در شیراز ایجاد کند؛ چراکه بخش جنوبی شهر از نظر جاذبههای گردشگری تاریخی ظرفیتهای کمتری دارد و معرفی این محوطه میتواند علاوه بر جذب گردشگر، به رونق اقتصادی منطقه و بهرهمندی ساکنان محلی کمک کند.
وی با اشاره به یافتههای بهدستآمده از کاوشهای این محوطه اظهار کرد: مطالعات انجامشده نشان میدهد ساکنان این منطقه در گذشته به فعالیتهایی همچون کشاورزی، دامداری و شکار اشتغال داشتهاند. در کاوشها، بقایای دانههای گیاهی، استخوانهای حیوانی و شواهد مربوط به شکار به دست آمده که برخی از آنها بررسیهای آزمایشگاهی را پشت سر گذاشته و برخی دیگر همچنان در حال مطالعه است.
شیراز پنج هزار سال پیش از هخامنشیان نیز محل زندگی انسانها بود
سرپرست مشترک برنامه مطالعات باستانشناسی تپه پوستچی همچنین از کشف آثار مربوط به دوره صفوی در این محوطه خبر داد و گفت: در سطح تپه، بقایایی از تدفینهای دوره صفوی نیز شناسایی شده که احتمالاً مربوط به یک گورستان کوچک و کوتاهمدت، شاید مرتبط با گروههای عشایری یا کوچنشین بوده است.
عرب در پاسخ به پرسشی درباره قدمت تپه پوستچی و ارتباط آن با دورههای تاریخی ایران بیان کرد: این محوطه مربوط به حدود ۷ هزار و ۳۵۰ سال پیش است؛ یعنی حدود پنج هزار سال پیش از شکلگیری دوره هخامنشی. بنابراین میتوان گفت زمانی که هنوز امپراتوری هخامنشی شکل نگرفته بود، در منطقه کنونی شیراز جوامع انسانی حضور داشتند و زندگی در این محدوده جریان داشته است.
وی ادامه داد: در مقایسه، محوطههایی مانند قصر ابونصر مربوط به دوره هخامنشی و پس از آن هستند، اما تپه پوستچی روایتگر دورهای بسیار قدیمیتر از شکلگیری حکومتهای تاریخی ایران است و اهمیت آن در همین پیشاتاریخی بودن نهفته است.
عرب خاطرنشان کرد: تپه پوستچی تنها یک محوطه باستانی نیست، بلکه فرصتی برای بازخوانی آغاز زندگی و شکلگیری جوامع انسانی در شیراز است و اگر برنامه تبدیل آن به سایتموزه اجرایی شود، میتواند به یکی از مهمترین ظرفیتهای فرهنگی و گردشگری این شهر تبدیل شود.